• ezgiyaman

Otizm ve Sosyal Öyküler


Otizm spektrum bozukluğu (OSB), tekrarlayıcı davranışlar, sosyal iletişimde yetersizlik ve sınırlı ilgiyle tanımlanan, genelde üç yaşından önce ortaya çıkan nörogelişimsel bir bozukluktur. Otizmli çocuklar, dikkatini çevrelerindeki sosyal uyaranlara yöneltmede yetersizlik, iletişimde zorluklar, sözel olmayan sosyal davranışları anlama ve fark etmede güçlük, sınırlı ve tekrarlayıcı davranışlar yaşamaktadır. Rutinlere aşırı bağlı ve takıntılı olabilmektedirler[1].


Ruhsal Bozukluklara İlişkin Tanı ve İstatistik El Kitabı V[2] (DSM V)’e göre Otizm spektrum bozukluğu (OSB); (a) farklı durumlarda gözlenen sürekli bir sosyal iletişim ve sosyal etkileşim yetersizliği, (b) sınırlı ve yineleyici davranış, ilgi ve etkinlikler olmak üzere iki temel özelliği içermekte ve bu özelliklere ek olarak belirtilerin erken çocukluk döneminde ortaya çıkması ve günlük yaşamda aksamaların görülmesi olarak tanımlanmaktadır.


Otizmli çocuklar, çevrelerindeki sosyal uyaranlara dikkatlerini yöneltme becerisinde zorluk yaşamaktadır[3]. Sosyal uyaranlara dikkatini yöneltme becerisi, bebeklerde ilk aylarda gelişen bir beceridir. Ancak otizmli çocuklarda bu beceri yeterince gelişememektedir. Otizmli çocuklar çoğu zaman, insanlardan çok nesnelere dikkatini yöneltebilmektedir. Ayrıca beden dili, mimik ve yüz ifadelerini, kültürel kodları anlamak ve kullanmakta zorlanmaktadırlar[4]. Bu nedenle otizmli çocuklar, çevrelerindeki kişileri anlamakta ve onlarla iletişim kurmakta zorlanmaktadır.


Sosyal beceri kurmada yetersizlikler, yaşamın ilerleyen yıllarında da devam etmekte ve bireyin yaşı ilerledikçe daha güç bir duruma neden olmaktadır. Çünkü yaşı ilerledikçe, bireylerden beklenen toplumsal yaşam ve kültürel faaliyetlerin gerektirdiği davranışlar da artmaktadır ve otizmli bireyler bunları çoğunlukla gerçekleştirememektedir.


Gelişim dönemlerine göre çocukların empati kurmayı öğrenmesi, sosyal iletişim başlatma ve devam etmesi, akranlarıyla grup oyunları oynaması, tehlikeleri fark edebilme ve kaçınmayı öğrenmesi, ahlaki düzeyinin gelişmesi ve daha karmaşık sosyal davranışlar geliştirebilmeleri beklenir. Sosyal beceriler, bireyin sosyal ortamlarda olumlu sonuçlar elde edebilmesini sağlayan öğrenilmiş davranışlardır.

Başlıca sosyal beceriler[5]:

- Kendisine sorulan sorulara cevap verme,

- Yardım ve destek gördüğü kişiye teşekkür etme,

- Başkalarından yardım/destek isteme,

- Başkalarına yardım etme,

- Toplumsal kurallara uyma,

- Çevresindeki kişilerle karşılıklı iletişim ve işbirliği kurma,

- Yeni tanıştığı bir kişiye kendisini tanıtabilme,

- Hata yaptığında uyarılmaksızın özür dileme,

- Sıra/kuyruk beklemedir.


Sosyal beceriler[6]:

(a) kişiler arası etkileşim için bireyin gösterdiği eylemler ya da davranışları,

(b) belirli bir sosyal durum ya da bağlamın gerektirdiği davranışları yerine getirmeyi,

(c) sosyal beceri ile olumlu sosyal sonuçlar ve başarılı sosyal etkileşimi içermektedir.


Özetleyecek olursak sosyal beceriler, bireylerin toplum içerisinde bağımsız fertler olarak yaşayabilmelerini, kimseye muhtaç olmadan kendi ayakları üzerinde durabilmelerini, yaşam standartlarını arttırabilmelerini sağlar. Bu nedenle, bireylerin sağlıklı ve mutlu bir yaşam sürmelerinde sosyal becerilerin önemi büyüktür.


Yaşlarına uygun sosyal beceriler geliştiremeyen çocuklar ise pek çok olumsuz durumla karşılaşabilmektedir. Akran ilişkilerinde güçlük yaşamak, akranları tarafından alay edilme, ayrımcılık ve dışlanmaya maruz bırakılmak, akran şiddetine maruz kalmak, akademik başarı düzeyinin düşük olması, davranışların neden ve sonuçlarını anlama ve muhakeme yeteneğinin zayıf olması nedeniyle çocuğun ihmal ve istismara maruz kalma ve böyle bir durumda hayır diyememek, yaşadığı olumsuz olay ve durumları rapor edememek çocukların karşılaşabileceği başlıca olumsuzluklardır[7].

Bu nedenle otizmli çocuklarda sosyal becerileri arttırmak oldukça önemlidir. Bunun için sistemli ve düzenli bir eğitim almaları gerekmektedir. Bu çerçevede dünyada en çok önerilen ve otizmli çocuklarda önemli ölçüde değişim yarattığı gözlenen yöntem, sosyal amacı olan etkinliklerin uygulanmasıdır.


Amerika Birleşik Devletleri’nde, Ulusal Otizm Merkezi (NAC/National Autism Center) tarafından 2009 yılında hazırlanan raporda, otizimli çocuklar için en çok yarar sağlayan yöntemler analiz edilmiştir. 1957-2007 yılları arasında otizmli çocuklar için bilimsel dayanaklı 11 farklı eğitim ve terapi programı uygulanmıştır. Bunların arasında en etkili bulunanlardan biri Sosyal Öykü Yöntemi ve bir diğeri ise TTÖ-Temel Tepki Öğretimi (Pivotal Response Treatment-PRT)’dir.


Sosyal öyküler, otizm bozukluğu gösteren çocuklarda sosyal becerilerin edinimini sağlamak ve var olan sosyal becerileri geliştirmek amacıyla ilk kez 1991’de Carol Gray tarafından geliştirilmiş ve uygulanmıştır. Sosyal öykülerin yazılmasında üç amaç bulunmaktadır. Bunlar:

1. Uygun olmayan davranışı azaltmak,

2. Yeni beceriler kazandırmak,

3. Var olan becerileri geliştirmek, olarak sıralanabilir[8].


Sosyal öyküler, 10 tanım kriterine göre bir bağlam, beceri, başarı veya kavramı doğru bir şekilde tanımlamak amacıyla yazılır. Bu kriterler temelde, öykünün araştırılması, geliştirilmesi ve uygulanması aşamalarından oluşur. Otizmli çocuk, ergen ve yetişkinler için tanımlayıcı, anlamlı, fiziksel, duygusal ve sosyal olarak güvenli bir formatta, “ses” ve içerik bakımından öğrenme deneyimi sağlayacak öykülerdir[9]. Çocuklara sosyal durum ve olayları açıklamak ve sosyal becerileri öğretmek amacıyla çocukların ağzından yazılan öykülerdir.


Sosyal öyküler, sınıf ortamında ilkokul öğrencileriyle de sık uygulanan ve öğrencilerin arkadaşlarıyla selamlaşmak, iletişim kurmayı ve birlikte oyun oynamayı öğrenmek, sırasını beklemek, oyuncaklarını ve eşyalarını toplamak gibi birçok sosyal davranışı kazanmalarını sağlayan bir yöntemdir. Otizmli çocuklar için ise daha kritik bir öneme sahiptir. Çünkü otizmli çocuklar, sade ve duru bir bilginin, net bir mesajla kendilerine iletilmesine ihtiyaç duyarlar.


Sosyal öyküyü çocuğun öğretmeni, psikoloğu, sosyal hizmet uzmanı ve konuşma terapistinin yanı sıra, sosyal öykü yazmayı ve bu yöntemi çocuğun yararına kullanmayı öğrenmiş olan anne-babası, kardeşleri, akrabaları, komşuları ve arkadaşları da yazabilir.


Sosyal öyküler sosyal becerinin tanımlanmasını, uygun olan davranışı ve diğerlerinin görüşlerini içeren ortalama 5-10 cümle arasında yazılabilmektedir. Bu sayı, öğrencilerin düzeylerine göre artış gösterebilir. Öyküler mutlaka çocuğun anlayacağı düzeyde yazılmalıdır. Sosyal öyküler, dört temel kategoride yazılmaktadır[10]. Bunlar:


Güvenlik: Güvenliği anlamak bazı kurallara uymayı kolaylaştırmak amacıyla yazılan öykülerdir.

Trajediler: Bir trajedi nedir, trajedileri anlamak ve çocuğun baş etme kapasitesini arttırmak amacıyla yazılan öykülerdir.

Kendini ve Başkalarını Keşfetme: Her insan, kendine özgüdür. Bireyler arası farklılıkları anlamak ve bunlara saygı duymayı sağlamak amacıyla yazılan öykülerdir.

Gelişmiş Kavramlar: Önyargıları tanımak ve engellemek, çocuğun güçlenmesi ve direnç kazanmasını sağlamak amacıyla'zor' konuları ele alan hikayeler.


Örnek Sosyal Öykü:


Gittiğim Her Yerde Güvendeyim[11]


Gittiğim her yerde, çocukların güvende olması için yardım eden kişiler var.


Gittiğim her yerde, çocukların güvende tutan çitler, rampalar, yürüyüş yolları, kapılar veya kilitler var.


Gittiğim her yerde, çocukları güvende tutmaya yardımcı olan güvenlik ekipmanları var. Kask, can yeleği veya emniyet kemeri gibi şeyler.


Gittiğim her yerde, çocukları güvende tutmaya yardımcı olacak işaretler ve lambalar var.


Gittiğim her yerde, çocukları güvende tutan yasalar var. Bu, çocukların arabada emniyet kemeri takmalarının bir nedenidir.


Gittiğim her yerde, çocukları güvende tutmaya yardımcı olacak kurallar var. Okuldayken sınıfım bir yerden başka bir yere güvenli bir şekilde yürümek için benimle bir sıra oluşturur.


Gittiğim her yerde, çocukları güvende tutmaya yardımcı olan insanlar var. Ebeveynler ve büyükanne ve büyükbaba, öğretmenler, polis memurları ve itfaiyeciler beni güvende tutmak için çalışır.


Gittiğim her yerde, çocukları güvende tutmak için çalışan işaretler, teçhizat, yasalar, kurallar ve insanlar var.


Nereye gidersem gideyim, beni güvende tutmaya yardımcı olabilecek bir kişi daha var. Hayatımın her anında her zaman yanımda olacak. O kişi benim!

#otizm #dünyaotizmfarkındalıkgünü #otizmliçocuklar #sosyalöykü #autism #worldautismawarenessday #autismawareness


Kaynaklar

[1] Wong, C., Odom, S., Hume ,K., Cox, A.W., Fettig, A., Kucharczyk, S., Brock, M.E., Plavnick, J.B., Fleury, V.P. ve Schultz, T.R. (2014). Evidence Based Practices for Children, Youth and Young Adults with Autism Spectrum Disorder.


[2] DSM V. (2013). American Psychiatric Association (2013). Diagnostic and statistical manual of mental disorders (Fifth Edition). Arlington, VA, American Psychiatric Association.


[3] Turhan, C. ve Vuran, S. (2015). Sosyal Beceri Öğretiminde Sosyal Öykü ve Video Model. International Journal of Early Childhood Special Education (INT-JECSE), 7(2), 294 – 315. 294.


[4] Webber, J. ve Scheuermann, B. (2008). Educating students with autism: A quick start manual. Austin, Texas: Pro-ed Publishing.


[5] Sucuoğlu, İ. ve Çifci, İ. (2001). Yapamıyor mu? Yapmıyor mu?: Zihin engelli çocuklar için sosyal beceri öğretimi. Ankara Üniversitesi Basımevi: Ankara.


[6] Ergenekon, Y. (2012). Sosyal yeterlikle ilişkili kavramlar ve sosyal yeterliğin bileşenleri. S. Vuran (Ed.), Sosyal yeterliklerin geliştirilmesi içinde (s. 15-33). Ankara: Vize Yayıncılık.


[7] Altunel, M. (2007). Otistik özellik gösteren öğrencilere soru cevaplama becerilerinin öğretiminde küçük grup düzenlemesi ile sunulan eşzamanlı ipucuyla öğretimin etkililiği. Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Anadolu Üniversitesi, Eskişehir.


[8] Turhan, C. ve Vuran, S. (2015). Sosyal Beceri Öğretiminde Sosyal Öykü ve Video Model. International Journal of Early Childhood Special Education (INT-JECSE), 7(2), 294 – 315. 294.


[9] Gray,C.(2019). https://carolgraysocialstories.com/social-stories/what-is-it/, Erişim tarihi: 1 Nisan 2019.


[10] Gray,C.(2019). https://carolgraysocialstories.com/social-stories/what-is-it/, Erişim tarihi: 1 Nisan 2019.


[11] Gray, C. (2013). https://carolgraysocialstories.com/wp-content/uploads/2015/10/2.-Safety-Wherever-I-Go-Girl.pdf. Erişim tarihi: 1 Nisan 2019.

0 görüntüleme

©2019 by ezgiyaman.